| Eğer borsada alım satım yapmak istiyorsanız, bizlere sıkça sorulan sorulardan derlediğimiz konuları okumanızı | |||||||||||||||
| salık veririz. Zaman zaman rastladığımız bazı terimler ne anlama gelmektedir açıklamaya çalıştık. | |||||||||||||||
| Rüçhan Hakkı / Bedelli Sermaye Artırımı | |||||||||||||||
| Rüçhan Hakkı , şirketlerde bedelli sermaye artırımı yapıldığı zaman, şirket ortaklarının sermaye artırımına katılarak yeni hisse senedi | |||||||||||||||
| almaları anlamına gelen haktır. | |||||||||||||||
| Bedelli Sermaye Artırımı ise şirketin, sermayesini ortaklarına çağrı yaparak belirlenmiş oranda para koyulması suretiyle artırmasıdır. | |||||||||||||||
| Örneğin sermayesi 1 Milyon YTL olan bir şirket, % 100 bedelli sermaye artıracağını açıkladığında, şirket sermayesine eş değer yeni | |||||||||||||||
| sermaye eklenerek 2 Milyon YTL lik sermaye yapısına ulaşılması hedeflenir. Şirket ortakları (ellerinde şirketin hisse senedi bulunan herkes) | |||||||||||||||
| bedelli sermaye artırımlarında önceliklidirler. | |||||||||||||||
| Şirket ortağı rüçhan hakkını kullanmak isterse, hisse senedi miktarına denk gelen oranda, şirketçe belirlenmiş kullandırma fiyatını | |||||||||||||||
| belirlenmiş tarihler arasında, aracı kurumlar vasıtasıyla Takasbank'a veya şirketin bildirdiği adreslere nakden yaparak bedelli | |||||||||||||||
| sermaye artışına katılmış olur. Yeni senetler şirket kayıtlı sermaye sistemindeyse hemen, esas sermaye sistemindeyse en geç doksan gün | |||||||||||||||
| içinde yatırımcıya ulaşır.. Kullandırma fiyatı genelde hisse senedinin nominal değeri olsa da bedelli | |||||||||||||||
| artırma yapacak şirketten gelecek açıklamada farklı bir fiyat(1 YTL dışında) açıklanıp açıklanmadığına bakılmalıdır. | |||||||||||||||
| Rüçhan hakkı kullanmak zorunluluk değildir, bir haktır ve alış-satışı mümkündür. | |||||||||||||||
| Şirket ortağı, elindeki hakkı borsada açılan Rüçhan Hakkı Kupon Pazarında satar. Bunun anlamı hisse senedinin üzerinde bulunan kuponların | |||||||||||||||
| kesilerek borsada alım satımının yapılmasıdır.Hisse senedinin işlem gördüğü pazarda, senet kodu aynı olan | |||||||||||||||
| fakat tertibi "R" olan rüçhan hakkı kuponu, tertibi "Y" olan yeni hisse senedi sıraları açılarak işlem görmeye başlarlar. | |||||||||||||||
| Bu iki sıra birlikte izlenmelidir. Çünkü "Y" tertibine ait sıra, rüçhan hakkı kullananların edindikleri yeni hisse senetlerinin fiyatı | |||||||||||||||
| kullanılarak basit bir hesaplamayla rüçhan hakkı kullanmak mı yoksa kuponları satmak mı avantajlıdır sorusuna cevap bulunabilir. | |||||||||||||||
| İki sırada da fiyatlar etkileşimli olarak değişir. Bu değişimlere koşut olarak iki sırada ters yönlü hareketler gözlenebilir. Bunun | |||||||||||||||
| sebebi katılımcıların sadece kupon almak ya da satmak isteyen yatırımcılarla sınırlı olmayıp spekülasyon ve arbitraj için | |||||||||||||||
| pozisyon alan piyasa oyuncularını da içermesidir. Kayıtlı sermayeli şirketlerin yeni senetleri hemen edinildiğinden bunların senetleri | |||||||||||||||
| iki pazarda da seri alım satım yapma imkanını verirken, esas sermayeli şirketlerin rüçhan hakkı kullananlara makbuz vermeleri | |||||||||||||||
| ve bu makbuzların borsada alınıp satılamamaları yatırımcının dikkat etmesi gereken bir noktadır. Söz konusu şirketin sermaye sistemi | |||||||||||||||
| mutlaka bilinip buna göre strateji çizilmelidir. | |||||||||||||||
| Elinde kupon bulunup satmak isteyen yatırımcının dikkat etmesi gereken en önemli konu "Kupon Pazarı"nın kapanış tarihidir. | |||||||||||||||
| Bu tarihi kaçıran yatırımcı için kupon satış şansı kalmaz. Bu tarihin bitiminden sonraki beş gün içinde fiziki olarak, iki gün içinde | |||||||||||||||
| Takasbank aracılığıyla sermaye artırımına katılabilir ya da bunu tercih etmeyerek kupon satışıyla elde edeceği geliri kaybını | |||||||||||||||
| sineye çeker. Bilinmesi gereken diğer bir husus da şirketin bedelli sermaye artışlarında izleyeceği politikadır. | |||||||||||||||
| Şirket ana sözleşmelerinde hüküm bulunmak kaydıyla ortakların rüçhan hakkını kısmen veya tamamen kısıtlayabilir. | |||||||||||||||
| Ve çıkarılan yeni hisseleri halka arz edebilir ya da tahsisli satışta kullanabilir. | Bedelli sermaye artışlarında ortakların rüçhan hakkı | ||||||||||||||
| kullanmaları yüzde yüz kesin değildir. | |||||||||||||||
| Bedelsiz Hisse Senedi | |||||||||||||||
| Şirketler mali yapılarının uygun olması durumunda bilançolarının özkaynak alt kalemlerinde gösterilen tutarlara kadar bedelsiz sermaye | |||||||||||||||
| artışına gidebilirler. Bu durumda şirket ortaklarına açıkladıkları oranda yeni hisse senedi verirler. Örneğin %50 bedelsiz hisse senedi | |||||||||||||||
| vereceğini açıklayan bir şirket, aslında bilançosunda özkaynaklarda yer alan bir tutarı sermayesine eklemiş olur ki bu tutar eski | |||||||||||||||
| sermayenin yarısına eşit olacaktır, ve şirket bu tutara karşılık gelen yeni hisse senetlerini bastırarak, ortaklarına dağıtır. | |||||||||||||||
| 1000 lot hisse senedi olan bir ortağa 500 yeni hisse senedi verilir. Hisse senedinin fiyatı bu değişiklikten sonra bölünerek borsada | |||||||||||||||
| işlem görür. (Bakınız: Eski Hisse Senedi, Yeni Hisse Senedi) | |||||||||||||||
| Esas Sermaye / Kayıtlı Sermaye | |||||||||||||||
| Halka açık şirketlerde iki değişik sermaye türü vardır. Kuruluşu eskilere dayanan şirketler genelde "esas sermaye"ye sahiptirler. | |||||||||||||||
| Bu kurumlar Türk Ticaret Kanunu hükümlere göre düzenlemelere tabidir. Daha sonra oluşturulan Sermaye Piyasası Kanununda | |||||||||||||||
| ise Kayıtlı Sermaye sistemi benimsenmiş ve teşvik edilmiştir. Uzun vadede tüm hisse senetlerinin elektronik ortamda kaydedilip | |||||||||||||||
| izleneceği bir yapı amaçlanmaktadır. Şu anda yeni kurulan anonim ortaklıklar doğrudan Kayıtlı Sermaye Sistemini kullanırken | |||||||||||||||
| bir çok eski şirket sözleşmelerinde düzeltmeler yaparak yeni sisteme geçmişlerdir. | |||||||||||||||
| Kayıtlı sermaye sisteminde olanların sermayelerine "çıkarılmış sermaye" de denmektedir. Aradaki fark şudur. Ödenmiş Sermayeli | |||||||||||||||
| şirketlerin bedelsiz ya da bedelli artırımlarında yeni senedin yatırımcıya ulaşması zaman alır. Bu süre içinde yeni hisse senetlerini | |||||||||||||||
| satmak mümkün değildir. Çünkü alacağa mahsuben verilen makbuzlar borsada işlem görmez. | |||||||||||||||
| Ayrıca anasözleşmelerinde hüküm bulunması şartıyla kayıtlı sermaye sistemindeki şirketlerin sermaye artırımlarında | |||||||||||||||
| genel kurul onayı gerekmez. | |||||||||||||||
| Bedelsizi Üstünde | |||||||||||||||
| Esas Sermaye Sistemindeki şirketlerin bedelli ve bedelsiz sermaye artırımlarında hisse senedinin bastırılıp dağıtılması | |||||||||||||||
| yeni sermayenin tescilinden sonra yapılabildiğindi ve bu sürenin hamiline yazılı senetlerde üç aya kadar çıkabildiğinden | |||||||||||||||
| şirket bedelli artırıma katılanların Rüçhan Hakkı kuponları yerine makbuz verir. Bedelsiz artırım için kesilecek kuponları ise | |||||||||||||||
| kesmeyerek senedin üzerinde bırakır. Bu durumdaki bir senet hem eski tertibi hem de bedelsiz dağıtılacak yeni tertibi | |||||||||||||||
| temsil eder. (BÜ) kısaltması "bedelsizi üstünde" yerine günlük bültenlerde kullanılır. Eğer söz konusu şirket nakit temettü | |||||||||||||||
| dağıtımı yerine, bedelsiz hisse senedi dağıtacağını açıklamışsa bu da (TBÜ) kısaltmasıyla gösterilir. | |||||||||||||||
| Fiyat Bölünmesi | |||||||||||||||
| Hisse senetlerinde üç duruma bağlı olarak fiyat bölünmesi gerçekleşebilir. | |||||||||||||||
| 1) Bedelsiz sermaye artırma | |||||||||||||||
| 2) Bedelli sermaye artırma | |||||||||||||||
| 3) Kar payı(Temettü) dağıtma | |||||||||||||||
| Bu durumların tek tek ya da birarada ortaya çıkmasına bağlı olarak altı çeşit fiyat hesaplaması vardır. Hesaplamalar | |||||||||||||||
| bölümünde "Fiyat Bölünmesi" başlığı altında bulunmaktadır. | |||||||||||||||
| Endeks | |||||||||||||||
| Borsalar tarafından hazırlanan endeksler piyasaların ya da sektörlerini gösteren ölçütlerdir.Genel ve sektörel endeksler | |||||||||||||||
| mevcuttur. IMKB Hisse Senetleri Piyasası uzmanları tarafından tasarlanmış endeksler, işlemler sırasında anlık olarak | |||||||||||||||
| değişmekte, herkes rahatça piyasanın yönünü görebilmektedir. IMKB de 29 adet endeks anlık olarak hesaplanmaktadır. | |||||||||||||||
| Bunların arasında IMKB Ulusal-100 herkesçe bilinen endeks olup, isminden de anlaşılacağı gibi Birinci Ulusal Pazardan | |||||||||||||||
| belirli kriterlere uyan ilk yüz şirketten oluşur. Bu kriterler, piyasa değeri büyüklüğü, likidite, en az 60 gün işlem görmek | |||||||||||||||
| ve bir şirketin sadece bir grup hisse senedinin temsil edilebileceği gibi ölçülebilir kriterlerdir. Sıralamada gerileyen hisse senetleri | |||||||||||||||
| yılın dört değişik döneminde diğerleriyle değiştirilirken, beşer tane de hisse senedi her ihtimale karşı yedek listede tutulur. | |||||||||||||||
| Endeks hesaplama formülünde hisse senetlerinin tedavüldeki kısmı dikkate alınır. Endeks ülkemizde sadece gösterge | |||||||||||||||
| niteliğinde olmayıp İzmir Vadeli İşlemler Borsasında alınıp satılabilmektedir. Zamanında bu amaç için oluşturulmuş | |||||||||||||||
| IMKB 50 Endeksi değil de IMKB 30 endeksi kullanılmaktadır. | |||||||||||||||
| Takas | |||||||||||||||
| T+2 borsayla uzaktan ilgilenenlerin bilmediği , bir işlemin takasının iki işgünü sonra yapılacağını gösteren bir terimdir. | |||||||||||||||
| Eskiden hisse senedi alanlar ve satanlar gün içinde kendi aralarında hisse senedi- para takasını gerçekleştirirlerdi. Zamanla işlem | |||||||||||||||
| hacimleri büyüyünce, hisse senetleri ve önemli tutarlardaki paraların daha güvenli bir ortamda değiş-tokuşunu gerçekleştirmek | |||||||||||||||
| amacıyla, sadece bu iş üzerine uzmanlaşmış kurumlar ortaya çıktı. Ülkemizde bu görev Takasbank A.Ş. Tarafından yerine | |||||||||||||||
| getirilmektedir. Sistemin eksiksiz işlemesi için sıkı kurallar konmuştur. Öncelikle hisse senetlerinin ve paraların ilgili hesaplara | |||||||||||||||
| merkezi bir sistemden aktarılması için iki günlük süre konularak gecikmeler en aza indirilmiştir. Yatırımcıların takas yükümlülüklerini | |||||||||||||||
| zamanında yerine getirmemeleri durumunda, cezai yaptırımlar vardır. (Bakınız: Temerrüt) | |||||||||||||||
| Alım Satım Kısıtları | |||||||||||||||
| Son yayınlanan tebliğlere göre yatırımcının herhangi bir alım yapabilmesi için o an için hesabında alım tutarının beşte biri oranında | |||||||||||||||
| varlığı bulunması gerekmektedir. Örneğin 100.000 YTL tutarında alım emri verecek yatırımcının 20.000 YTL portföy varlığı olması | |||||||||||||||
| gerekmektedir. Portföyde bulunmayan hisse senetlerinin satışı " Açığa Satış" yöntemi haricinde yapılamaz.(Bakınız:Açığa Satış") | |||||||||||||||
| Açığa Satış | |||||||||||||||
| Açığa Satış elde bulunmayan menkul değerlerin ödünç alma yoluyla satılmasıdır. Bu işlemi gerçekleştirmek için öncelikle "Açığa Satış" | |||||||||||||||
| Lisansına sahip aracı kurumlarda, düzenlenmiş çerçeve sözleşmeyi imzalayarak ayrı bir hesap açtırmak gerekir. Yönetmeliklere | |||||||||||||||
| göre, portföyde bulunmayan hisse senetlerinin satışı ancak "Açığa Satış" yoluyla mümkün olduğundan alım satım işlemlerine | |||||||||||||||
| yeni başlayan yatırımcı eğer böyle bir sözleşme imzalayıp, bu tip işlemleri yapacağı bir hesap açtırmamışsa özellikle günlük | |||||||||||||||
| pozisyon alıyorsa çok dikkatli bir strateji izlemeli, alım yapmadan satış emri yazdırmamalıdır. | |||||||||||||||
| Kredili İşlemler | |||||||||||||||
| Yatırımcı hesabına belli bir oranda özkaynak yatırmak suretiyle "kredili işlemler" Lisansına sahip aracı kurumlarda, düzenlenmiş | |||||||||||||||
| çerçeve sözleşmeyi imzalayarak aracı kurumdan kredi kullanarak portföy oluşturmasıdır. Kredili işlemler müşterinin bu amaçla | |||||||||||||||
| açılmış ayrı bir hesabında günlük olarak izlenir. Müşterinin özkaynakları cari olarak değerlenerek, oransal olarak riskli seviyeye | |||||||||||||||
| düştüğünde aracı kurum tarafından özkaynak tamamlama çağrısı yapılır ; müşteri buna icabet etmezse aracı kurum kanunen | |||||||||||||||
| özkaynakların krediyi karşılayan bölümünü satarak krediyi kapatma hakkına sahiptir. | |||||||||||||||
| Temerrüt | |||||||||||||||
| Takas günü mal veya nakit yükümlülüğünü yerine getiremeyen yatırımcı "temerrüde düşer". Bu durumda kalan yatırımcıya yüksek | |||||||||||||||
| para cezası verilir. Mağdur durumdaki karşı taraf bu tutarın bir kısmı verilerek tazmin edilir. Hisse senedi yükümlüğünün yerine | |||||||||||||||
| getirilmemesi durumunda, T+3 günü piyasadan alım yapılarak mağdur durumdaki yatırımcıya transfer yapılır. Bu alımlar esnasında | |||||||||||||||
| hisse senedi kodu değişmez, ancak tertip bölümüne "T" yazılır. Temerrüt alımı anlamına gelen bu sembol aynı zamanda sözkonusu | |||||||||||||||
| hisse senedi takasının T+0 yani o gün içinde olacağını vurgular ki özellikle mal yükümlülüğünü yerine getirecek piyasa oyuncularını | |||||||||||||||
| uyarmak içindir. Elbette fiyatı da normal pazara göre yüksek olur. Aracı Kurumlar için yaşanacak böyle bir durum hem cezai | |||||||||||||||
| yaptırımlar hem de itibar kaybı anlamına geleceğinden, takas günü beklenmeden; işlem yapıldığı gün ya da T+1 günü müşterilerinden | |||||||||||||||
| hesaplarına para aktarmasını isterler, hesapta olmayan malların satışını gerçekleştirmezler. Para transferi konusundaki bu eğilim | |||||||||||||||
| ihtiyatlılık çerçevesinde açıklanabilir, hesapta olmayan malların satışı ise zaten mevzuatça uygun değildir. | |||||||||||||||
| Eski Hisse/ Yeni Hisse | |||||||||||||||
| Sermaye artımları sırasında sıkça yaşanan bir ayrımdır. Sermaye artırımının başladığı tarihte mevcut hisse senetlerinin temettüleri | |||||||||||||||
| (kar payları) ödenmemişse, yeni bir sıra açılarak hisse senedi iki ayrı sıradan işlem görür. Yeni çıkarılan senetler "Y" tertibi olarak | |||||||||||||||
| ayrıştırılmıştır. İki grubun fiyatlarında temettü beklentisine göre fark oluşur. Piyasa oyuncularına arbitraj ve spekülasyon imkanları | |||||||||||||||
| sunar. Örnek verecek olursak, eski tertip hisse senedinin fiyatı diğerine göre çok artarsa piyasanın yüksek oranda temettü alacağına | |||||||||||||||
| inanarak fiyatının içinde temettüyü de taşıyan bu tertibe talebi sonucu fiyatın yükseldiği sonucunu, eski tertibin fiyatı yeniye yakın | |||||||||||||||
| olursa şirketin kar dağıtmayabileceğine dair bir kanının oluştuğu sonucunu çıkarabiliriz. Şirketten gelen açıklama uyarınca temettü | |||||||||||||||
| ile ilgili karar ve dağıtım olacaksa oranı fiyatların dengelenmesini sağlar. Çünkü karar sonucu spekülasyonlar biter ve durum netleşir. | |||||||||||||||
| Kar dağıtılırsa, dağıtımın başlangıç günü iki sıra "eski"de birleştirilerek bir gün önceki ağırlıklı ortalamalar kullanılarak baz fiyat | |||||||||||||||
| bulunarak - eski senedin ağırlıklı ortalama fiyatından temettü tutarı düşülür-, işleme açılır. Eğer temettü dağıtılmayacaksa bu konudaki | |||||||||||||||
| bağlayıcı yazının bildiriminin ertesi günü sıralar birleştirilir. Bağlayıcı yazıdan kastedilen şudur: Genel Kurul Kararı… | |||||||||||||||
| Bu yazıdan önce şirket yönetim kurulları tarafından borsaya yollanan bu konudaki yazılar Genel Kurul Kararına kadar sadece bilgi | |||||||||||||||
| verici olarak değer taşır. Genel Kurul bunu tavsiye niteliğinde değerlendirir ve bazen tam aksi yönde de karar alabilir. | |||||||||||||||
| Hisse Senetlerinde Kodlar / Tertipler | |||||||||||||||
| Hisse Senetleri en fazla beş harften oluşmak üzere 4 ya da 5 harfli kodlar taşırlar. Genelde bir şirketin koduna bakarak ismini tahmin etmek | |||||||||||||||
| mümkündür (Arçelik= ARCLK, Vestel= VESTL gibi). Bu kodlarda karışıklığa yol açmamak için bazı harfler kullanılmaz:(ç, ğ, ı, ö, ü) | |||||||||||||||
| Kodların dışında ayrı olarak yer alan genelde tek büyük harfle ifade edilen bir özellik daha vardır. Tertip ya da özel bir durumu ifade eden | |||||||||||||||
| bu harflerin en yaygın kullanılanları "E" , ve "Y" eski ve yeni hisse senetlerini gösterir. Yukarıdaki paragrafta açıkladığımız bu iki harf | |||||||||||||||
| dışında kullanılan diğerleri ve anlamları şöyledir: | |||||||||||||||
| - "R" : Sermaye artırımı esnasında açılan rüçhan hakkı kupon pazarında satılan kuponları gösterir. Kupon alıp satmak isteyenler, kodu | |||||||||||||||
| aynı ancak özelliği "R" olan ve şirketten bedelli olarak yeni hisse senedi alma hakkını veren bu menkul kıymetleri alıp-satarlar. | |||||||||||||||
| - "M" : Aynı kodu taşıyan ancak, müzayede pazarında satılan menkul kıymetlerdir. Diğer pazarda satılan "E" ya da "Y" tertipli kağıtlarla | |||||||||||||||
| aynı özellikleri taşırlar, fakat bir borcun tasfiyesine dair satışları yapıldığından aynı gün içinde takasları gerçekleşeceğinden, bu pazara | |||||||||||||||
| katılarak alım yapacakların T+2 takas avantajı yoktur. | |||||||||||||||
| "B" : Birincil piyasada halka arz edilen hisse senetleri, bu pazarda satıldıklarından itibaren "B" özelliğini kaybeder, şirketin senedinin | |||||||||||||||
| işlem gördüğü pazarda | |||||||||||||||
| a) Eğer eski senetlerde bir sene öncesinin dağıtılmamış temettüleri yoksa "E" | |||||||||||||||
| b) Varsa "Y" özelliğiyle diğer senetlerin arasına katılarak işlem görür. | |||||||||||||||
| - "T" : Temerrüt bölümünde geniş olarak açıkladığımız durumdaki senetlerinin özelliğidir. | |||||||||||||||
| Emir Türleri | |||||||||||||||
| Yatırımcılar aracı kurumlar aracılığıyla değişik türde emirler verebilirler. İlk ayrım emrin geçerlik süresidir. | |||||||||||||||
| Seanslık / Günlük(iki seanslık) Emir : | |||||||||||||||
| Yatırımcıların yazdırdıkları emir tek veya çift seans geçerli olmak üzere sisteme gönderilir. Emir talimatı verirken bu ayrım unutulmamalı | |||||||||||||||
| istek doğrultusunda mutlaka temsilcilere söylenmelidir. Aksi durumda yanlış anlamalar olup strateji hatalar yaşanabilir. Somut örnek vermek | |||||||||||||||
| gerekirse, piyasaların yatay seyrettiği bir gün AAAA kodlu senet için pasif alım emri verilirse yani senedin sırasında beklemek üzere alım | |||||||||||||||
| emri yazdırılırsa, bu emre diğer yatırımcılar satış yaptıkları zaman sıra gelecektir. Bu emrin bu durumu göz önüne alarak iki seanslık | |||||||||||||||
| yazdırılması daha mantıklıdır. Ancak bu dealera açıkça söylenmezse belki tek yazılacak, ve aynı emri ikinci seans yeniden yazdıracak | |||||||||||||||
| yatırımcı zaman avantajını kaybederek belki daha pahalı bir fiyattan aktif alım yapmak zorunda kalacaktır. Teknik olarak çift seanslık | |||||||||||||||
| yazılmış emri ilk seans bitmeden tek seanslık emre çevirmek mümkünken tersi yani tek seanslık emri çift seanslık emre dönüştürmek | |||||||||||||||
| mümkün değildir. Bu yüzden yatırımcılara emirlerini çift seans vermelerini salık veririz. Böylece görece yatay piyasalarda | |||||||||||||||
| zaman önceliğini ikinci seansa taşımış olurlar, piyasaların satıcılı seyretmesi durumunda da ikinci seans bölümünü iptal etmeleri | |||||||||||||||
| mümkün olduğundan(ilk seans bitmeden) isterlerse emrin süresini de daraltmaları mümkün olur. | |||||||||||||||
| Disket Emri | |||||||||||||||
| Seans açılışlarında uygulanan bir yöntemdir. Uygulamanın başında İlk seansta 9:30-9:45 arasında, ikinci seans 14:00-14:10 arasında | |||||||||||||||
| verilen alım satım sistemine sadece 3 ½ disketlerle emir göndermeye izin verildiğinden bu isimle tanınmış elektronik | |||||||||||||||
| alım satım emirleri, günümüzde şirket bürolarından uzaktan iletişim terminalleriyle de yapılmaktadır. Bu süreler içinde verilen | |||||||||||||||
| emirler bazı kısıtlamalara tabidir. Sadece fiyat ve miktarı olan emirler, lot bazında emirler girilebilir ve bu süreler içinde emirlerde herhangi | |||||||||||||||
| bir değişiklik yapmak mümkün değildir. Yatırımcı bu kurallara dikkat etmeli, fiyat ve miktar tereddütleri varsa bekleyerek "disket seansı" | |||||||||||||||
| sonrasında emir yollamalıdır. | |||||||||||||||
| Emir Tipleri | |||||||||||||||
| Seanslarda değişik tipte emirler verilebilir. Belli başlı tiplere göz atmak gerekirse: | |||||||||||||||
| 1) Limit Emir: Borsalarda en sık kullanılan emir tipidir. Yatırımcı belli bir hisse senedinde almak ya da satmak istediği miktar ve fiyatı | |||||||||||||||
| belirterek emir verirse bu "Limit Emir" tipindedir. Bu emir sisteme gönderilince ilgili sırada yerini alır. Bir hisse senedi sırası alış ve satış | |||||||||||||||
| emirlerinin ikiye bölünüp aynı fiyatlı emirlerin zaman önceliğine göre(miktara göre değil) sıralandığı elektronik bir tablodur. Fiyatlar belli | |||||||||||||||
| bir fiyat adımına sadık kalınarak en ucuz fiyat teklifininden en pahalı fiyat teklifine doğru sol bölümde alıcılar sağ bölümde satıcılar olmak | |||||||||||||||
| üzere sıralanır. | |||||||||||||||
| alış lot | alış fiyat | satış fiyat | satış lot | Örnek tabloya göre, gönderilecek 1000 Lot 15,10 YTL alış emri, bekleyen 100.000 lotun arkasına | |||||||||||
| 100.000 | 15,10 | 15,20 | 20.000 | eklenerek alış miktarını 101.000 Lota yükseltir. Ondan sonra gönderilecek 5.000 Lot 15,10 YTL satış | |||||||||||
| 50.000 | 15,00 | 15,30 | 30.000 | emri gerçekleşir. 101.000 Lot eksilir , 96.000 Lota düşer. Tablodaki tüm emirler "pasifte bekleyen" | |||||||||||
| 45.000 | 14,90 | 15,40 | 15.320 | emirlerdir. Sıkça kullanılan "aktiften" almak ya da satmak, alıcıların satışta bekleyen emirlerin | |||||||||||
| 20.000 | 14,80 | 15,50 | 25.900 | fiyatıyla, satıcıların da alışta bekleyen emirlerin fiyatıyla emir göndermeleriyle mümkündür. | |||||||||||
| 150.000 | 14,70 | 15,60 | 9.000 | ||||||||||||
| Sistem bu şekilde emir girenleri koruyan bir yapıda kurulmuştur. Miktar uygun oldukça düşük fiyatla yollanmış emirleri tablonun ilk sıralarından gerçekleştirir. | |||||||||||||||
| Yukarıdaki tablo örnek alınarak 80.000 Lotluk bir satış emri 14,80 YTL fiyattan bile yollansa 15,10 YTL de 100.000 Lotun 80.000 ini karşılar, fiyat | |||||||||||||||
| olarak 15,10 YTL den gerçekleşir, aynı emir 160.000 lotluk olsa, önce 15,10 YTL den 100.000 lotu karşılar, daha sonra 15;00 YTL den 50.000 Lotu karşılar | |||||||||||||||
| son olarak 14,90 YTL den 10.000 lotu karşılayarak gerçekleşir. Bu özellik fiyatların yukarıya ya da aşağıya doğru hızla yükselip düştüğü günlerde | |||||||||||||||
| önemlidir. | |||||||||||||||
| Limit emirde bilinmesi gereken en önemli nokta sisteme yollanıp emirlerin gerçekleşmeyen miktarları "pasif emir" olarak sistemde kalır. Ve her | |||||||||||||||
| hisse senedi için tarafından borsa tarafından belirlenmiş azami miktar aşılamaz. Bir hisse senedinde azami lot miktarı 10.000 ise 30.000 lot göndermek | |||||||||||||||
| için üç yollamak gerekir. Bu da hızlı emir gödermenin önemli olduğu anlarda başlıca handikaptır. | |||||||||||||||
| 2) Kalanı İptal Et Emri : Limit emirden en önemli farkı azami lot sınırı olmaması ve gönderilen emrin gerçekleşmeyen kısmının iptal olarak pasife | |||||||||||||||
| yazılmamasıdır. Güncel olarak bir azami parasal sınır getirilmiştir. 1,5 Milyon YTL yi aşan emirleri sistem kabul etmez. Uygulamada sadece büyük | |||||||||||||||
| miktarlı emirleri gönderirken kullanılsa da, 1 Lotluk bir emir bile pasifte kalması istenmiyorsa bu sistemle gönderilebilir. Gene de yatırımcıların | |||||||||||||||
| fazla kullanmaları tavsiye edilmez. Emir girişinde üst limit çok yüksek tutulduğundan, fiyat ve miktar girilirken çok dikkatli olunması gerekir, bu da | |||||||||||||||
| verilecek her emirde brokerınızı gereksiz yere strese sokacağınız anlamına gelir. | |||||||||||||||
| 3) Özel Emir: Yeni başlayan yatırımcıları doğrudan ilgilendirmese de izlenmesinde yarar olan bir emir tipidir. Zaman zaman bazı hisse senetlerinde | |||||||||||||||
| yüksek miktarlarda emirler yazılarak karşılanmaları beklenir. Böyle durumlarda piyasa ekranlarından bu "özel emir"le ilgili bilgiler geçer. Bu bilgilerin | |||||||||||||||
| ışığında piyasa oyuncuları yeni pozisyonlar açıp kapatabilir, hisse senedinin sırasında hareketlenmeler gözlenebilir. | |||||||||||||||
| Çapraz İşlem | |||||||||||||||
| Zaman zaman bize sorulan sorulardan biri de "çapraz işlem"dir. Çapraz işlem, borsanın yatırımcıyı korumak için getirdiği kurallardan biridir. | |||||||||||||||
| Bir sırada gerçekleşecek bir işlemin alıcı ve satıcısı aynı aracı kurumsa, farklı müşterilerin işlemi de olsa borsa diğer aracı kurumlara da aynı işleme | |||||||||||||||
| katılmaları için süre verir. Bu süre dolana kadar işlemin yapıldığı yönde bir talep olmazsa tescil olur. Bir tablo aracılığıyla bu durumu görelim | |||||||||||||||
| ve senaryolar geliştirelim. Aşağıdaki tablo "emirbaz" diye nitelenen, aynı fiyattaki emirlerin zaman sırasına göre göründüğü bir tablodur. | |||||||||||||||
| Bu tabloda aslında aracı kurumlar görünmezler ama açıklamalar net anlaşılsın diye göründüklerini var sayalım. | |||||||||||||||
| Senaryo 1 | |||||||||||||||
| EEE kurumu 5000 lot satış emri gönderir.Fiyat 15,00 YTL | |||||||||||||||
| kurum | alış lot | alış fiyat | satış fiyat | satış lot | kurum | Normalde ilk sıradaki emirle eşlemesi gerekirken sistem miktarı | |||||||||
| EEE | 5000 | 15,00 | 15,10 | 5000 | PPP | ikiye böler ve 2500 lotu ilk sıradan 2500 lotu ikinci sıradan alarak | |||||||||
| BBB | 5000 | 15,00 | Senaryo 2 | emri karşılar. Bu tipik bir çapraz işlemdir. | |||||||||||
| PPP kurumu 5000 lotluk bir alış emri gönderir. Fiyat 15,10 YTL | |||||||||||||||
| Aynı kurumun pasifte bekleyen emrini karşılayacak miktar olmasına | |||||||||||||||
| rağmen sistem emri gerçekleştirmez. Yayın ekranından son yollanan | |||||||||||||||
| emirle ilgili miktar ve fiyat bilgileri geçer, eğer bir dakikalık bu süre içinde | |||||||||||||||
| diğer aracı kurumlardan talep gelirse, zaman önceliğine göre emir | |||||||||||||||
| ikiye bölünüp 2500 lot PPP satışı 2500 lot başka aracı kurum satışı | |||||||||||||||
| 5000 lot PPP alışı olarak tescil olur. Bu süre içinde talep yoksa | |||||||||||||||
| 5000 lot PPP alışı ve 5000 lot PPP satışı olarak işlem gerçekleşir. | |||||||||||||||
| Pozisyon Açma / Kapatma | |||||||||||||||
| Genellikle Bankacılık Sektöründe sıkça kullanılan bu terimler borsada da bir anlam taşımaktadır. Dar anlamda hisse senedi alımı yapmak | |||||||||||||||
| "pozisyon açmak" , eldeki hisse senetlerini satmak o hisse senediyle ilgili "pozisyon kapatmak" olarak değerlendirilir. Özellikle kurumsal | |||||||||||||||
| yatırımcılar ve büyük portföy yönetenler konjonktür doğrultusunda pozisyonlarını gözden geçirirler, alım yönünde yeni pozisyonlar açabilir | |||||||||||||||
| veya eski pozisyonlarını kapatabilirler. Aslında pozisyon dendiği zaman bunu tanımlayan yatırımcının kendisidir. Bir yatırımcı bankadaki | |||||||||||||||
| 10.000 € sunu bozdurup borsada alım yapmışsa, "borsada 10.000 € luk pozisyon açtım" değerlendirmesinde de bulunabilir, "AAA ve BBB | |||||||||||||||
| hisse senetlerinde pozisyonlar açtım" diye de düşünebilir. "Pozisyon" u kişi ve kurumların kendilerini bağlayan bir düşünce sistematiği | |||||||||||||||
| olarak da görebiliriz. Borsada alım satımın da belli bir sistem doğrultusunda yapılması gerektiğinden, yatırımcıya sınırlarını kendisinin | |||||||||||||||
| belirleyeceği "pozisyon"lu düşünce tarzını önerebiliriz. | |||||||||||||||
| Çağrı / Çağrı Muafiyeti | |||||||||||||||
| Bir şirketin hisse senetlerinin toplu satış yoluyla borsada ya da borsa dışında yönetimin el değiştirmesine yol açması, başka bir deyişle | |||||||||||||||
| yönetime hakim çoğunluk hisselerinin başka bir gruba satılması durumunda, daha önceki yönetime güvenip ortak olmuş fakat azınlıkta | |||||||||||||||
| kalan hissedarlara yönelik çağrı yapılması gerekir. Şirketin yeni çoğunluk hisse sahipleri, diğer ortaklara çağrıda bulunarak, hisse senetlerini | |||||||||||||||
| belli bir fiyattan almayı taahhüt ederler. Bu fiyat, şirketin çoğunluk hisselerini alırken ödediği fiyatın altında olmaz. | |||||||||||||||
| Böyle bir durumda yatırımcının üç seçeneği olur. Hisse senetlerini satmayarak ortaklığını yeni dönemde de sürdürebilir, çağrıyı kabul ederek | |||||||||||||||
| hisse senetlerini çağrıyı yapan gruba satabilir. Çağrıyı beklemeyip borsada satış da yapması mümkündür. Son seçenekte borsada satış | |||||||||||||||
| fiyatı genelde çağrı fiyatından düşük de olsa, para hemen ele geçeceği ve başka şekilde değerlendirilince (örneğin gecelik repo) aynı | |||||||||||||||
| tutara ulaşılması mümkünse, formalitelerle uğraşmak istemeyenler tarafından tercih edilir. | |||||||||||||||